مدیریت علمی است که متاسفانه در کشور ما آن را جدی نگرفته اند. سخن یکی از بزرگان را یادم نمی رود که بسیاری از کسانی که امروز وزیرو  و وکیل شده اند، در ابتدای انقلاب با توصیه ای مثل “پسر خوبی است” یا “نیروی خوبی است” یا “بچه مخلصی است” وارد سیستم شده اند و امروز خود از دست اندرکاران ان به شما می روند. یعنی کسی به طور علمی درس مدیریت نخوانده است یا برای مدیریت اماده نشده است، بلکه اول مدیر شده است!

حتی مرکز اموزش مدیریت دولتی نیز احداث شد تا مدیرانی که در سر کار بودند، بتوانند برای مدیریت بهتر، دوره هایی ببینند و قدری از اشفتگی بازار مدیریت در کشور کاسته شود. دو یا سه کلمه مفید به گوش اقای مدیر خوانده شود تا بعدا اگر هم نخواست مدیریت مشارکتی را اجرا کند، اما تا یک کارمند خلاق پیشنهادی داد، او را بیرون نکند به این خیال که می خواهد معایب مدیریتی وی را به رخ بکشد.

اما در کنار این غیر علمی بودن مدیریت، بعد از انقلاب روحانیون نیز وارد مدیریت شدند. در واقع مدیر کافی و انتظاری که مردم از مدیریت داشتند به همراه این عقیده مدیریت سیاسی و دینی باید یکی باشد، نسل جدیدی از مدیران را به جامعه عرضه کرد.

روحانیون مدیر الحق و الانصاف مدیریت خوبی از خودشان نشان دادند. در واقع انها انسان هایی عادی بودند که به مانند سایر افراد فرصتی برای مدیریت کردن به ایشان داده شده بود و توانایی خودشان را نشان دادند. اما روحانیون خصوصیاتی را با خود به عرصه مدیریت کشور وارد کردند که یکی از انها تشخیص مصلحت در برابر عقل جمعی بود.

در سلسله مراتب دینی، وقتی یک روحانی به مرحله اجتهاد می رسد، باید خود از کتاب خدا و روایات، احکام صحیح را استخراج کند و دست به عمل بزند، این نوع از اجتهاد عملی، همان کاری است که یک مدیر خود رای نیز انجام می دهد، اما اجتهاد دینی پسندیده است ولی مدیریت خودرای در جایی که عقل جمعی مشاوران و مدیران چیز دیگری می گوید، پسندیده نیست. اگر چه ثبات اکثر مدیران روحانی در سر جایشان مجالی برای بررسی عملکردشان باقی نگذاشته است و در واقع سازمان های تحت مدیریت طولانی مدت ایشان، عملا مدیریت دیگری را تجربه نکرده و نمی پذیرند.

بیشتر روابط سازمان هایی که مدیریت روحانیون را بر خود دارند، بر پایه میل “حاج اقا” می گذرد. از نگهبان دم در تا معاون رییس، همه می دانند که نظر حاج اقا چیست یا چه می تواند باشد و سال ها مماشات با ایشان باعث شده است تا سازمان بر مدار منویات “حاج اقا” بگردد. این چنین است که روحانیون دست اندرکار کارهای اجرایی می توانند به سفرهای طولانی بروند و یک ماه در بیت الله الحرام به سر برند یا عتبات عالیات را مکررا درک کنند!

روحانیون مدیر، باعث شدند تا خلاقیت و نواوری در بسیاری از سازمان ها، پا نگیرد چرا که خلاقیت باعث خروج از مدار می شود و نیاز به تغییر و تحول دارد، اما مدیریت ثابت و ایستا و خود محور، اجازه چنین تغییراتی را نمی دهد. این چنین است که نواوری و شکوفایی اکثرا در سازمان هایی اتفاق می افتد که مدیریت انها یا با روحانیت نیست یا روحانیون مدیر در آنها به قواعد عقل جمعی تن در داده اند.

متاسفانه ابزار روحانیون مدیر در اداره سازمانشان، ابزارهای دینی است. استفاده مکرر از احادیث و روایات یا ایات قران و سیره مدیریتی امام علی (ع) به عنوان یک مدیر دینی که روحانیون مدیر مدام به ان استناد می کنند، برای این است که علم مدیریت ـ که ابزار دست یک مدیر است ـ جایگاهی در ذهن روحانی مدیر ندارد و ناگزیر از چیزهای دیگری استفاده می کنند.

مثلا اگر یک مدیر در برهه های از زمان به عللی قادر به پرداخت کامل حقوق کارکنان خود نباشد و اگر این مدیر روحانی باشد، به سرعت روایاتی که برای جلوگری از اسراف و صرفه جویی وارد شده است، به کار می گیرد و در پرداخت حقوق اولیه کارگران خود! صرفه جویی می کند!

مثال دیگر را می توان درباره پرداخت حقوق اجتماعی کارگر و کارمند زد، جایی که قانون همه را مجبور به اطاع می کند اما روحانیون مدیر برای فرار از قانون به بحث اجیر بودن کارگر و اینکه هر توافقی میان کارگر و کافرما قابل قبول است، استناد می کنند و قانون را رد کرده و راه کارهای فرار از قانون را در واقع حق شرعی خود می دانند.

مدیران روحانی، نه گفتن زیر دستان را حتی برای اموری که در شان کاریشان نیست، نیز قبول ندارند چرا که خود را مالک بلافصل ابزار کار یعنی اشیاء و کارمندان می دانند و نه شنیدن از یک ابزار که امکان پذیر نیست!

می توان گفت روحانیون مدیر، معضلی در مدیریت جمهوری اسلامی هستند که بعد از انقلاب با خرابکاری مدیریتی، در واقع نظام مدیریتی اسلام را که می رفت مجالی برای پیاده شدن پیدا کند، پیاده نشده زیر سوال بردند.

البته همه روحانیون مدیر شامل این جملات نیستند و بسیاری از ایشان مدیران مترقی ای هستند که اگر نبودند، الان جمهوری اسلامی مستقر نبود و در راس ایشان امام راحل، الگوی خوبی از مدیریت بود که متاسفانه از میان ما رفت و مقام معظم رهبری نیز هم اکنون وارث همان سیستم مدیریتی فشلی است که مدیران روحانی در زمان امام پایه گذاری کردند و اکنون به ایشان رسیده است!

پ.ن: این بحث ها شکل منسجم تری به خودشان گرفته اند و به شکل بررسی سی سال جمهوری اسلامی در امده اند. ترواشات ذهنی ای البته بیش نیستند و اگر دوستان دیگر هم بنویسند، خوشحال می شویم

————-

در این زمینه تا به حال نوشته ام:

سی سال انقلاب اسلامی ـ ۱ ـ  جدایی عمل گرایانه دین از سیاست مورد نیاز است

سی سال انقلاب اسلامی ـ ۲ ـ مدیران روحانی و انقلاب اسلامی

فارق از بحث های تئوری و اینکه اصلا انتخاب این مدل حکومتی درست بوده یا نه، مدل حکومتی ایران، هم اکنون جمهوری اسلامی است و در اصول متعدد قانون اساسی امده است که اساس، احکام اسلام و ارای فقها است. تفاوت این سیستم با سیستم های دیگر حکومتی در این است که، پایه و اساس اقدامات قوای سه گانه، مبانی و احکام اسلام بوده و جامعه بر این اساس حرکت می کند در حالی که در دیگر سیستم ها، قانون برخاسته از ذهن انسان، جامعه را می گرداند.

تا اینجای کار همه چیز خوب پیش می رود. یعنی مسلما به نظر من قوانینی که خالق برای مخلوق تعیین کند، بهتر از قوانینی که خود مخلوق با عق خلق شده اش به ان برسد. اما سی سال گذشته کارنامه قابل بررسی ای را از اجرای این سیاست ها مقابل همگان نهاده است تا قضاوت کنند که ایا می شود همچنان نظریه جدایی دین از سیاست را نفی کرد و بر یکی بودن دیانت با سیاست تاکید کرد یا نه!

جواب دادن به این پرسش را با چند مثال مقایسه ای میان عملکرد حکومت دینی ما و دیگر حکومت های غیر دینی و حکومت دینی امام علی که الگوی حکومت ما باید باشد، پی می گیرم، البته جواب ها به عهده خوانندگاه است نه من!

۱٫ فرض کنیم  شخصی وجود داشت که زمین های مردم را غصب می کرد، پول عمومی را حیف و میل می کرد، زد و بند سیاسی می کرد و همه اینها در مقابل چشم دیگران بود. به نظر شما واکنش هر حکومت چه بود؟

۲٫ فرض کنیم عده ای از مردم مشکلات اساسی معیشتی داشتند و عده ای دیگر در ثروت برآمده از رابطه ها غوطه می خوردند، این جا واکنش هر حکومت چه می بود؟

۳٫ فرض کنیم خداوند یک ثروت طبیعی را به مردم کشوری هدیه می داد اما این ثروت مدت دار و تمام شدنی بود، هر حکومت چطور از این ثروت بهره برداری می کرد؟

۴٫ برخورد حاکمان با رعیت در هر کدام از حکومت ها یعنی حکومت برامده از قانون دست ساخت مردم، حکومت فعلی ما که داعیه سیاست دینی دارد و حکومت دینی امام علی (ع) چگونه بوده است؟ برخوردی از بالا به پایین؟ برخوردی برابر؟ برخوردی براساس حقوق و تکالیف یا برخوردی براساس منافع فردی؟

مروری بر پاسخ های احتمالی سوال های بالا نشان می دهد که علمای دینی ما در مقام اجرای کلمات حقی که به کار برده اند، موفق نبوده اند. در واقع به اسم دین، جدایی دین از سیاست را براساس حفظ مصالح نظام دامن زده اند اما در حرف از دین اسم برده اند. سیاستی که در نهایت به ضرر دین تمام شده است و به گوشه رفتن آن را باعث شده است.

سیاستمداران دینی ما که حاکم هم بوده اند، هر جا دچار مشکلات شخصی یا اجرایی شده اند، از قرآن و حدیث مایه گذاشته اند و مخالفان روشی خود را به نام مخالفت با دین از صحنه بیرون کرده اند. چپ و راست، در این امر یکسان برخورد کرده اند؛ چپ ها مدام سیره امام علی و ابوذر و دیگر بزرگان را به سر مخالفان خود کوبیده اند و راست ها، مخالفان خود را ناکثین و مارقین و قاسطین نامیده اند اما نفهمیده اند که در اصل امام علی (ع) از دست چه کسانی سر به چاه فرو برده است.

سخن را کوتاه کنم.

تجربه اجرایی حکومت دینی بعد از سی سال در کشور ما، در تئوری موفق بوده است اما در بعد اجرا به علت فساد مجریان، نابلدی مجریان، عدم تقوای سیاسی ایشان و در نهایت عدم اعتقاد واقعی به انچه در تئوری گفته اند، اکنون در آستانه سی سالگی، به شکست نزدیک شده است، چیزی که بزرگان دینی که درگیر امور اجرایی سیاسی نیستند، بارها و به کرات این روزها تذکر می دهند و داده اند.

شاید نیاز به نوعی جدایی عمل گرایانه دین از سیاست داریم، یعنی ان دسته از عالمان دینی که سی سال در عرصه عمل سیاسی بوده اند، دیگر خود را عالم دینی ننامند، عالم سیاسی خوانده شوند و اعمالشان نیز به نام سیاست نوشته شود نه به نام دین، چرا که ایشان خود به طور عملی دین را از سیاست جدا کرده اند و خویشتن ایشان شاهدی بر این ادعا است.

پی نوشت: اینها نوشته های خام است، هم در نظر ایراد دارد و هم در نحوه نگارش. نوشته شد تا دیگران عیبش را بگیرند.

————-

در این زمینه تا به حال نوشته ام:

سی سال انقلاب اسلامی ـ ۱ ـ  جدایی عمل گرایانه دین از سیاست مورد نیاز است

سی سال انقلاب اسلامی ـ ۲ ـ مدیران روحانی و انقلاب اسلامی