از دیرباز یکی از کارکردهای مهم حاکمیت، مقابله با شایعاتی بوده است که به نوعی امنیت روانی جامعه را به خطر انداخته‌اند. در مقابل گروه‌هایی که خواسته‌اند به هر دلیلی حکومت را بی‌ثبات جلوه دهند، از ابزار شایعه سازی بارها استفاده کرده‌اند. در واقع یک جنگ زیر پوستی بین حکومت‌ها و مخالفانشان با استفاده از ابزار شایعه پیش می رود و هر کدام شایعه بهتر، قابل باورتر و با سرعت فراگیری بیشتری بسازد، در این جنگ به سمت برنده شدن پیش می‌رود. اما براساس اتفاقات عجیبی که البته دیگر عجیب هم حتی نیستند، دولت فعلی ما، خود تبدیل به دولت شایعه‌ساز شده است و شایعه می‌سازد و در فضای وسیعی پخش می‌کند!

اما شایعه چیست و چه چیزی شایعه نیست؟

شایعه موضوعی است پویا که از آمیزش نامشروع اهمیت یک موضوع و ابهام شرایط موجود، بر بستر افکار عمومی متولد می شود و برای ادامه حیات همچون درختی که در زمین ریشه می دواند، این پدیده نیز ریشه توجیهات احساسی را به جای استدلال‌های عقلی در اذهان عمومی پرورش می دهد. وسیله انتقال شایعه عموما کلام است ولی گاها از طریق رسانه های جمعی نیز گسترش می یابد. موضوع شایعه اکثرا پیشامدهایی مانند جنگ، سیل، فجایع، افزایش قیمت ها، روابط سیاسی، موضوعات اقتصادی، اشخاص معروف و… می باشد. شایعات می توانند اساسا پوچ و ساختگی باشند و یا پاره هایی از حقیقت را در هاله ای از ابهام به همراه داشته باشند. وبلاگ عشق فلسفی، سیاستی عاشقانه: شایعه چیست؟

در تعریف دیگری آمده است:

وقایع و حوادث مبهمی که اخبار و اطلاعات موثق، دقیق و درستی در مورد آن وجود ندارد، یا اطلاعات ناقص و بعضا متناقض از آن در جامعه جریان پیدا می‌کند، زمینه شکل‌گیری یک جریان خبری تخریب کننده، نادرست و غیر واقعی به نام شایعه را فراهم می‌کند. حوادث طبیعی و غیر مترقبه‌ای چون زلزله که هم به اندازه کافی وحشتناک و هراس‌آور و فراگیر و هم از نظر علمی غیرقابل پیش‌بینی است می‌تواند زمینه‌های قدرت گرفتن رسانه شایعه را فراهم کند. ویکی پدیای فارسی: شایعه

براساس این تعریف، مبهم بودن، مهم بودن موضوع برای همه یا قشر خاص و کمبود اطلاعات موثق و علمی درباره یک موضوع، می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد شایعه درباره موضوعی خاص باشد. اما اینها تنها شروط لازم و نه همه شرط های لازم برای ایجاد و پخش یک شایعه هستند. شایعه علاوه بر گروهی که بر آن موثر باشد، نیاز به گروهی که نفعی هم از آن ببرند، دارد.

برای مثال می‌توان از “شایعه فوت مقام معظم رهبری” که تا به چندین بار توسط غرب به ویژه آمریکایی ها پخش شده است. مروری بر ماجرای این شایعه و تکذیبی که خبرگزاری فارس در زمان مدیریت آقای فضائلی با درایت بر آن منتشر کرد، نشان می‌دهد که شایعه در فضای کمبود اطلاعات و نبود مرجعی فراگیر برای تکذیب و نشان دادن اخبار درست شکل می گیرد. محتوای شایعه جالب توجه است:

به نظر می‌رسد که در واقع (آیت‌الله) خامنه‌ای فوت کرده و یا در حال فوت است و نظام ایران تلاش دارد ارزیابی کند اگر این خبر اعلام شود، چه اتفاق و واکنشی خواهد داشت و واکنش مردم چه خواهد بود. خبرگزاری فارس: سلامتی مقام معظم رهبری، از شایعه تا واقعیت

تا اینجا صحبت از شایعاتی بود که توسط مخالفان حکومت برای تخریب یا نفع خاصی منتشر شده اند. شایعاتی که می شود با استفاده از رسانه های رسمی یا ابزارهای دیگر با آن مقابله کرد اما وقتی دولتی خودش شایعه منتشر می کند و از همان ابزارهایی که باید با پخش چنین شایعه ای مقابلظ کنند برای پخش بهتر آن بهره می گیرد، دیگر چه می توان کرد؟

در واقع می توان گفت وقتی یار خودی با هر هدفی گلی را وارد دروازه می کند، طرفداران تیم یا کسانی که از باخت تیم خودی دچار ضرر می شوند، بهت زده انگشت به دهان می گیرند و با خود فکر می کنند که از هر کسی انتظار می رفت اما از این یار تیم خودمان هرگز! به بخشی از سخنان دکتر احمدی نژاد که نطفه اصلی شایعه زلزله در تهران را دامن زد و باعث شد تا ترس درست و به جا اما زیرپوستی مردم از وقوع زلزله محتمل در تهران، به ترس عینی تبدیل شود، توجه کنید:

احمدی نژاد: شرایط طبیعی نشان می‌دهد وقوع زلزله در تهران قطعی است. رئیس‌جمهور با بیان اینکه یکی از علمای بزرگ تهران به من پیغام داد که از مردم بخواهم مراقب باشند و ضمن پرهیز از گناه، برای دوری از بلایا دعا کنند، از مردم تهران خواست که موضوع زلزله و مقاوم‌سازی ساختمان‌های خود در برابر این بلای طبیعی را جدی بگیرند. عصر ایران

رئیس جمهور ادامه داد: بالاخره از لحاظ علمی، تهران در معرض زلزله است و یکی از عالمان بزرگ دینی در تهران به من گفت که به مردم بگویم تا مراقب باشند، دعا کنند و گناهی مرتکب نشوند و آماده باشند. خبرگزاری برنا

این سخنان نقطه آغاز دور جدید شایعه زلزله در تهران بود. اگر چه شاید با این توجیه که هدف اصلی این سخنان ایجاد آمادگی در مردم برای مقابله با زلزله بود، بتوان عده ای را راضی کرد اما کسانی که با رسانه ها و مخاطبان آنها یعنی مردم سر و کله می زنند، از اثرات مخرب این سخنان آگاه هستند! شاید برای نخستین بار رییس یک دولت شخصا خبری مبهم را با نقلی شفاهی از یکی از عالمان بزرگ تهران، به شایعه ای قوی تبدیل کرد که به سرعت در داخل و خارج از کشور پیچید و در هر حوزه اثر خودش را به جا گذاشت.

نه می توان به طور کامل اثرات این شایعه را برآورد کرد و نه من قصد چنین کاری را دارم اما فقط به برخوردی که با یکی از وبلاگنویسان که شایعه خرید سگ های ششصد میلیون تومانی برای نهاد ریاست جمهوری را منتشر کرده بود، اشاره می کنم که با برخورد شدید روبرو شد و مجبور شد به سرعت این شایعه را تکذیب کند. آنجا خود رییس جمهور مرجعی بود که از شایعه متضرر شده بود و به سرعت حق ایشان و نهاد ریاست جمهوری بازستانده شد، اینجا حق مردم تهران تضییع شده است و امنیت روانی ایشان با یک شایعه به شدت خدشه دار شده است اما چه کسی از طرف مردم می تواند به ریاست محترم جمهور اعتراض کند؟

شاید توجه به سخنان رهبر معظم انقلاب در نماز جمعه به تاریخ ۰۸/۰۵/۱۳۷۸ به عنوان فصل الخطاب در مورد امنیت روانی و شایعه پراکنی بد نباشد:

شما ببینید، یکى از چیزهایى که یک ملت و یک کشور و یک آدم و یک فامیل را مى‌تواند همیشه مورد آزار قرار دهد، شایعه پراکنى است. در قدیم چگونه شایعه پراکنى مى‌کردند؟ یک نفر، پنج نفر، ده نفر توى مردم مى‌افتادند و شایعه پخش مى‌کردند؛ اما حالا شایعه پراکنى به‌وسیله‌ى رادیو انجام مى‌گیرد. یک رادیو خبرى را جعل و یا تحریف مى‌کند؛ یک چیز کوچک را بزرگ مى‌کند؛ یک امر مهم را پنهان مى‌کند؛ این مى‌شود شایعه‌پراکنى.

البته درصدی هم برای این مساله که ممکن است در ورای گفته های رییس جمهور نکاتی باشد که بنده از آن ناآگاه هستم، می گذارم. شاید دلایل ایشان برای این کار منطقی باشد و نمی توان بدون شنیدن این دلایل قضاوت نهایی را انجام داد.

پی نوشت: امیدوارم تحمل دوستان مختلفی که وظیفه نظارت و پالایش محتوای وبلاگستان فارسی را به عهده دارند، بالا باشد و این انتقاد منطقی باعث فیلتر شدن من نشود.